‎मुकुन्द अर्याल, १८ भाद्र, बर्दिया । अहो मानिस कति चाँडै उत्तेजित हुन्छ र कति सहजै अहंकारी बन्छ । क्षणिक शक्ति, सफलता र सम्पत्तिको उन्मादमा उसले आफ्नो विगतसमेत कसरी बिर्सन्छ होला ? आखिर मानिसभित्र कस्तो प्रवृत्ति जागृत हुन्छ, जसले उसलाई आफूभन्दा परको संसार देख्नै दिँदैन ?
‎
‎कहिलेकाहीँ लाग्छ मानिसले एकपटक त सोच्नुपर्ने हो, मलाई अलि पर बसेका मानिसहरूले कसरी हेरिरहेका होलान् ? मेरो व्यवहारलाई उनीहरूले कसरी मूल्याङ्कन गरिरहेका होलान् ? तर सायद उन्मादले त्यति सोच्ने अवसर दिँदैन । मुट्ठीभर शक्ति हातमा परेपछि मानिस आफूलाई संसारभन्दा माथि ठान्न थाल्छ । त्यो क्षणिक शक्तिका लागि ऊ कति धेरै सम्झौता गर्छ कति कुरा सहन्छ, कति कुरा लुकाउँछ र कति पटक आफ्नै विवेकसँग सम्झौता गर्छ ।

भित्र कतिसम्म पीडा हुँदो हो, तर नैतिकतालाई दबाएर पनि ऊ मुस्कुराइरहन्छ, मानौँ उसले आफ्नो सम्पूर्ण भविष्य नै किनिसकेको छ । ‎झन् अचम्मको कुरा त के लाग्छ भने, अगाडि बसेको मानिसले पनि त्यही विद्यालयमा पढेको हो, त्यही समाजमा हुर्किएको हो, उस्तै धूलो माटोमा खेलेको हो र उस्तै दुःख तथा अभाव भोगेको हो भन्ने कुरा मानिसले कति छिट्टै बिर्सन्छ होला हिजो आफूसँगै हिँडेको, आफूसँगै सिकेको र आफूजस्तै संघर्ष गरेको मानिस आज अलि अगाडि देखिएपछि उसले कुन आधारमा आफूलाई आदर्श ठान्न थाल्छ ? अगाडि बसेका सबैलाई कसरी अज्ञानी वा मूर्ख ठान्न पुग्छ ?
‎
‎के शक्ति प्राप्त गरेपछि मानिसको दृष्टिकोण नै बदलिन्छ ? कि शक्तिको नशा अन्य सबै नशाभन्दा पनि प्रभावशाली हुन्छ ? ‎सायद कुरा त्यही हो । शक्ति मानिसको हातमा मात्र पुग्दैन कहिलेकाहीँ त्यो उसको चेतनामै चढ्छ । त्यसपछि उसले आफूभन्दा बाहिरको संसार देख्न छोड्छ । उसलाई लाग्छ, आफूले जे बुझेको छ, त्यही सत्य हो आफूले जे भनेको छ, त्यही अन्तिम निर्णय हो आफूभन्दा अगाडि बसेका मानिसहरू सबै अज्ञानी हुन् ।
‎
‎तर उसले कहिल्यै यस्तो सोच्दैन होला, मभन्दा अगाडि बसेका यी मानिसहरूले मभन्दा उच्च स्तरको जीवन बाँचिसकेका हुन सक्छन् । उनीहरूले मभन्दा धेरै देखेका, भोगेका र बुझेका हुन सक्छन् । उनीहरूको मौनताभित्र पनि दशकौँको अनुभव हुन सक्छ । ‎सायद यस्तो सोच्ने क्षमता नै शक्तिको उन्मादले खोसिसकेको हुन्छ । ‎किनकि शक्तिको नशा कहिलेकाहीँ यस्तो हुन्छ, जसबाट मानिसलाई पुनःस्थापित गर्न अत्यन्त कठिन हुन्छ । पद गुम्न सक्छ, शक्ति हराउन सक्छ र वरिपरिको भीड पनि टाढिन सक्छ तर त्यसले निर्माण गरेको अहंकार लामो समयसम्म बाँकी रहन सक्छ । 

त्यसपछि मानिसले आफूलाई ऐनामा होइन, आफ्नै भ्रममा हेर्न थाल्छ । ‎तर साँझ परेपछि, भीड हराएपछि र मानिस एक्लै हुँदा के हुन्छ होला ? सायद त्यही मौनतामा विवेकले प्रश्न गर्छ, æमैले जे गरेँ, त्यो ठीक थियो त ? सायद पश्चात्ताप पनि हुन्छ । सायद आफ्नै अनुहारसँग आँखा जुधाउन गाह्रो पर्छ । ‎त्यसैले कहिलेकाहीँ म सोच्छु, त्यस्तो उन्मादको शिखरमा पुग्नुभन्दा अलि परै बस्नु उचित हुन्छ । शक्ति पाएर आफूलाई गुमाउनुभन्दा सामान्य भएर आफ्नै विवेकसँग बाँच्नु धेरै गुणा राम्रो हो । ‎यस्तै सोच्दै गर्दा परिदृश्यमा त्यही विनाशकारी बाढी आयो, पूर्वमा आएको त्यो भयावह बाढी । सयौँ लास, हजारौँ बेपत्ता, उजाडिएका बस्ती र निमेषभरमै तहसनहस भएका जीवन । दृश्य अकल्पनीय थियो ।
‎
‎प्रकृतिको एउटा प्रहारले मानिसले वर्षौँ लगाएर निर्माण गरेको संसार क्षणभरमै माटोमा मिलाइदियो । सम्पत्ति हरायो, घरहरू बगे, सम्बन्धहरू छुटे र परिचयहरू मेटिए । कसैको कथित शक्ति काम लागेन, कसैको पहुँच काम लागेन, कसैको पद, प्रतिष्ठा, डिग्री वा अहंकार केही पनि उपयोगी भएन । त्यहाँ न मेरो रह्यो, न तेरो न ठूलो, न सानो न धनी, न गरिब । अन्ततः सबै एउटै माटोका मानिस रहे । ‎हिजो करोडौँको मालिक रहेको मानिस आज एक पोका चाउचाउका लागि हात फैलाउँदै राहतको लाइनमा उभिनुपरेको दृश्यले जीवनको वास्तविकता कति निर्ममतापूर्वक देखाउँछ ।
‎
‎अनि फेरि मनले सोध्छ, आखिर मानिस किन यति घमण्ड गर्छ ? केका लागि यति दौडिन्छ ? कसलाई देखाउन यति शक्ति जम्मा गर्छ ? किन अरूलाई होच्याउँछ ? किन सम्बन्धभन्दा सम्पत्तिलाई ठूलो ठान्छ ? किन नैतिकताभन्दा पद र प्रतिष्ठालाई माथि राख्छ ? ‎हामीले मेरो भनेर समातेका वस्तुहरू वास्तवमा कति समयसम्म हाम्रा हन् ? हामीले मेरो शक्ति भनेर गर्व गरेका कुरा कति दिन टिक्छन् ? हामीले मेरो मान्छे, मेरो पद मेरो सम्पत्ति र मेरो सफलता भनेर निर्माण गरेका पहिचानहरू आखिर मृत्यु र प्रकृतिको एउटा झोक्कासामु कति कमजोर रहेछन् ? 
‎
‎सायद जीवनको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना यही हो मानिसलाई आफू सधैँ बाँचिरहन्छु जस्तो लाग्छ, त्यसैले ऊ अहंकार गर्छ । उसलाई समय सधैँ आफ्नै पक्षमा हुन्छ जस्तो लाग्छ, त्यसैले ऊ अरूलाई दुःख दिन पनि पछि पर्दैन । तर प्रकृति र समयले कहिलेकाहीँ एउटा झट्कामै सम्झाइदिन्छन्, हामी केवल यात्री हौँ, मालिक होइनौँ । ‎हाम्रो जीवनको अन्तिम सत्य पनि यही होÙ खाने भातै हो, सुत्ने खाटै हो अनि जाने घाटै हो । 

मानिसले जति ठूलो महल बनाओस्, जति धेरै धन थुपारोस् र जति अग्लो पदमा पुगोस, अन्ततः उसका आवश्यकताहरू सीमित नै हुन्छन् । पेट भर्न केही गाँस भात, थकाइ मेट्न एउटा खाट र अन्तिम यात्राका लागि एउटा बाटो । जीवनले अन्ततः यति नै माग्दोरहेछ । ‎तर मानिस यही सानो सत्य बिर्सेर ठूलो भ्रममा बाँचिरहेको हुन्छ । ऊ जीवनभर जोडिरहन्छ, तर आफूले जोडेको सबै कुरा यहीँ छोडेर जानुपर्छ भन्ने कुरा स्वीकार गर्न चाहँदैन । ऊ अरूलाई जित्न खोज्छ, तर अन्ततः समयसँग हार्छ । 

ऊ संसारलाई आफ्नो बनाउन खोज्छ, तर अन्ततः संसारले नै उसलाई आफ्नो माटोमा समेट्छ । ‎त्यसैले अलि कम घमण्ड गरौँ, अलि कम दौडौँ र कसैको मन नदुखाऔँ । शक्ति छ भने त्यसलाई प्रदर्शनमा होइन, सेवामा लगाऔँ । सम्पत्ति छ भने त्यसलाई अहंकारमा होइन, मानवीयतामा खर्च गरौँ । पद छ भने त्यसलाई शासन होइन, जिम्मेवारी सम्झौँ । र सबैभन्दा ठूलो कुरा, मानिस भएर बाँचौँ ।
‎
‎हामीले कमाएको धनभन्दा हामीले बाँडेको माया ठूलो हो । हामीले बनाएको घरभन्दा हामीले निर्माण गरेको विश्वास बलियो हो । हामीले पाएको सम्मानभन्दा हामीले अरूलाई दिएको सम्मान मूल्यवान् हो । जीवनको अन्तिम हिसाबकिताबमा बैंकको खाताभन्दा मनको खाताले अर्थ राख्छ । त्यहाँ जम्मा भएको करुणा, सहयोग, सद्भाव र असल व्यवहार नै हाम्रो वास्तविक सम्पत्ति हो । ‎किनकि अन्त्यमा न पद जानेछ, न पैसा, न डिग्री, न शक्ति, न मेरो र तेरो को हिसाब ।
‎
‎बाँकी रहनेछ त केवल हामीले कस्तो जीवन बाँच्यौँ, कति मन जित्यौँ र हाम्रो अनुपस्थितिमा कसैले एकपटक भए पनि सम्झेर भन्यो कि भनेन, त्यो मान्छे असल थियो । अहो आखिर जीवन के रहेछ र ? मुट्ठीभर समय, केही सास, केही सम्बन्ध र अनगिन्ती भ्रम । तर,  यही छोटो यात्रामा मानिस किन यति धेरै घमण्ड गर्छ होला ? सायद उत्तर मानिससँगै छ तर शक्तिको नशाले त्यो उत्तर सुन्ने कान र स्वीकार गर्ने विवेक दुवै बन्द गरिदिन्छ ।
‎
‎जीवनको बाटोमा हामीले धेरै मानिस भेट्छौँ । कोही केही समयका लागि आउँछन्, कोही वर्षौँसम्म साथ दिन्छन्, कोही हाम्रो सफलतामा ताली बजाउँछन् र कोही हाम्रो असफलतामा काँध थाप्छन् । तर समयले सबैको वास्तविकता बिस्तारै देखाइदिन्छ । भीडमा वरिपरि उभिएका सबै आफ्ना हुँदैनन्, र एक्लोपनमा साथ दिने एउटा मानिस कहिलेकाहीँ हजारौँ प्रशंसकभन्दा मूल्यवान् हुन्छ ।
‎
‎सफलताको समयमा मानिसहरू नजिक आउँछन् । उनीहरू हाम्रो बोलीमा अर्थ खोज्छन्, हाम्रो निर्णयमा बुद्धिमत्ता देख्छन् र हाम्रो सामान्य व्यवहारलाई पनि विशेष ठान्छन् । तर असफलताको समयमा त्यही भीड पातलिँदै जान्छ । फोनहरू कम हुन्छन्, निम्ताहरू हराउँछन् र प्रशंसाका शब्दहरू मौन हुन्छन् । त्यही बेला थाहा हुन्छ हामीसँग मानिसहरू थिए कि हाम्रो हैसियतसँग ?
‎
‎त्यसैले सम्बन्ध पनि सम्पत्तिजस्तै जम्मा गरेर राख्ने वस्तु होइन । सम्बन्धलाई समय, विश्वास, क्षमा र कहिलेकाहीँ आफ्नो अहंकारलाई सानो बनाउने साहस चाहिन्छ । म किन पहिले बोलूँ ? भन्ने प्रश्नले धेरै घरहरू मौन बनाएको छ । गल्ती उसकै हो भन्ने जिद्दीले धेरै सम्बन्धहरू टुटेका छन् । तर मृत्युको खबर आएपछि पछुताउनुको कुनै अर्थ हुँदैन । जीवित हुँदा बोल्न नसकेको एउटा मीठो शब्द मृत्युपछि चढाइएका सयौँ फूलभन्दा ठूलो हुन सक्छ ।
‎
‎हामी प्रायः मानिसलाई उसको बाहिरी अवस्थाबाट नाप्छौँ । राम्रो कपडा, ठूलो घर, महँगो गाडी, प्रभावशाली पद र सामाजिक पहुँच देखेर उसको मूल्य निर्धारण गर्छौँ । तर जीवनका कठिन मोडहरूले सिकाउँछन् मानिसको वास्तविक उचाइ उसको कुर्सीले होइन, उसको व्यवहारले देखाउँछ । ऊ आफूभन्दा कमजोरसँग कसरी बोल्छ, आफूलाई फाइदा नहुने मानिससँग कस्तो व्यवहार गर्छ, गल्ती स्वीकार गर्न सक्छ कि सक्दैन र अरूको दुःख देखेर उसको मन कति प्रभावित हुन्छ रु यिनै कुराले उसको वास्तविक परिचय बनाउँछन् ।
‎
‎कसैलाई सहयोग गर्दा फोटो खिच्न आवश्यक नठान्ने मन, कसैको कमजोरीलाई हाँसोको विषय नबनाउने संस्कार, आफूले पाएको अवसर अरूका लागि पनि खोलिदिने उदारता र आफूभन्दा सानो ठानिएको मानिसलाई पनि सम्मानपूर्वक सम्बोधन गर्ने बानी यिनै साना कुराहरूले ठूलो मानवीयता निर्माण गर्छन् । ‎हामीले जीवनलाई धेरै जटिल बनाएका छौँ । आवश्यकताभन्दा बढी चाहना, चाहनाभन्दा बढी तुलना र तुलनाभन्दा बढी प्रदर्शनले मनलाई थकित बनाएको छ । अरूको जीवन हेरेर आफ्नो जीवनलाई अपूर्ण ठान्छौँ। अरूको घर देखेर आफ्नो घर सानो लाग्छ, अरूको सफलता देखेर आफ्नो यात्रा व्यर्थ लाग्छ र अरूको मुस्कान देखेर आफ्नो दुःख अझ गहिरो लाग्छ । 

तर हामीले देखेको अरूको जीवन केवल बाहिरी आवरण हो । प्रत्येक चम्किलो अनुहारभित्र आफ्नै संघर्ष, डर, ऋण, असुरक्षा र अधुरोपन लुकेको हुन सक्छ । ‎त्यसैले तुलना होइन, कृतज्ञता सिक्नुपर्छ । आज हामीसँग भएको सास, बोल्न सक्ने मानिस, फर्केर आउन सक्ने घर, थोरै भए पनि खान पाउने अन्न, दुःखमा सम्झिने साथी र बिहान उठेर फेरि प्रयास गर्न पाउने अवसर यी सबै सामान्य होइनन् । हामीले सामान्य ठानेका कुराहरू नै वास्तवमा जीवनका सबैभन्दा ठूला वरदान हुन् ।
‎
‎कहिलेकाहीँ एउटा साधारण भान्साबाट उठेको भातको बास्नाले बाल्यकाल सम्झाइदिन्छ । आमाको हातको खाना, बाबुको पसिनाले बनेको घर, दाजुभाइसँग बाँडेको थाल र चिसो रातमा एउटै खाटमा सुत्दा सुनेका कथाहरू यी सम्झनाहरू कुनै महलले दिन सक्दैन । जीवनको सुख महँगा वस्तुमा मात्र हुँदैन । कहिलेकाहीँ थाकेको शरीरले पाएको सफा खाट, भोकाएको पेटले पाएको तातो भात र मन दुखेको बेला कसैले दिएको न्यानो शब्द नै संसारकै ठूलो सम्पत्ति हुन्छ ।
‎
‎तर आधुनिक जीवनले हामीलाई यति धेरै दौडाएको छ कि हामीसँग भात छ, तर स्वाद छैन खाट छ, तर निद्रा छैन घर छ, तर शान्ति छैन मानिसहरू छन्, तर आत्मीयता छैन । हामीसँग सम्पर्कका हजारौँ माध्यम छन्, तर मनको कुरा सुनिदिने मानिस कम छन् । हामी सामाजिक सञ्जालमा जोडिएका छौँ, तर आफ्नै परिवारसँग टाढिएका छौँ । हामी संसारलाई आफ्नो अवस्था देखाइरहेका छौँ, तर आफूभित्रको खालीपन लुकाइरहेका छौँ ।
‎
‎कति विडम्बना मानिस अरूलाई आफू खुसी छु भनेर प्रमाणित गर्न खोज्दै–खोज्दै आफ्नै खुसी बिर्सन्छ । अरूले प्रशंसा गरून् भनेर जीवनको दिशा बदल्छ । अरूले ईष्र्या गरून् भनेर खर्च गर्छ । अरूले ठूलो ठानून् भनेर ऋण लिन्छ । तर रातको अन्तिम मौनतामा जब सबै पर्दा झर्छन्, त्यहाँ न दर्शक हुन्छन्, न ताली । त्यहाँ केवल आफू र आफ्नै मन हुन्छ । ‎त्यही मनसँग हामीले एकदिन हिसाब गर्नुपर्छ । मैले कसलाई रुवाएँ ? कसलाई उठाएँ ? कसको विश्वास तोडेँ ? कसको हात समातेँ ? मैले पाएको अवसर केवल आफ्नै लागि प्रयोग गरेँ कि अरूका लागि पनि बाटो बनाएँ ? 

मैले बोल्दा कसैको आत्मसम्मानमा चोट पुग्यो कि ? मैले मौन बस्दा कसैलाई अन्याय भयो कि ? यी प्रश्नहरूबाट भागेर मानिस धेरै समय बाँच्न सक्छ, तर सधैँका लागि उम्कन सक्दैन । ‎समय सबैभन्दा निष्पक्ष न्यायाधीश हो । उसले तुरुन्त फैसला सुनाउँदैन, तर अन्ततः सबै कुरा देखाइदिन्छ । आज अरूलाई दबाएर माथि पुगेको मानिस भोलि आफ्नै वरिपरि कोही नहुँदा आफ्नो विजयको अर्थ खोज्न बाध्य हुन्छ । आज अरूको आँसुमा महल बनाएको मानिस भोलि त्यही महलभित्र डराएर बस्न सक्छ । आज सत्यलाई दबाएको मानिस भोलि आफ्नै झूटको भारले थिचिन सक्छ ।
‎
‎त्यसैले शक्ति पाउनु अपराध होइन, तर शक्तिले आफूलाई बदल्न दिनु ठूलो दुर्भाग्य हो । धन कमाउनु गलत होइन, तर धनका लागि आत्मा बेच्नु विनाश हो । पदमा पुग्नु नराम्रो होइन, तर पदलाई मानिसभन्दा ठूलो ठान्नु अमानवीयता हो । सफलता पाउनु सुन्दर कुरा हो, तर सफलतापछि पनि आफ्नो सुरुवात सम्झिरहनु अझ सुन्दर कुरा हो । ‎जसले आफू कहाँबाट आएको हो भन्ने बिर्सन्छ, उसले आफू कहाँ जाने हो भन्ने पनि बिर्सन्छ । जरा बिर्सिएको रूख केही समय हरियो देखिए पनि आँधी आएपछि टिक्न सक्दैन । मानिस पनि त्यस्तै हो । आफ्नो परिवार, आफ्नो गाउँ, आफ्नो संघर्ष, आफ्नो अभाव र आफूलाई साथ दिने हातहरू बिर्सिएपछि उसको उचाइ बाहिर देखिए पनि भित्रबाट ऊ खोक्रो हुँदै जान्छ ।
‎
‎हामीले कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन हाम्रो सफलतामा धेरै अदृश्य हातहरूको योगदान हुन्छ । कसैले हामीलाई पढ्न पठायो, कसैले भोकै बसेर हाम्रो पेट भ¥यो, कसैले आफ्ना चाहना त्यागेर हाम्रो भविष्य निर्माण ग¥यो र कसैले असफल हुँदा फेरि प्रयास गर भन्यो । हामी एक्लै बनेका होइनौँ । हाम्रो प्रत्येक उपलब्धिको पछाडि कसैको त्याग, कसैको प्रार्थना, कसैको श्रम र कसैको विश्वास जोडिएको हुन्छ । ‎त्यसैले सफल भएपछि पछाडि फर्केर हेर्नुपर्छ । जसले हामीलाई उठायो, उसलाई धन्यवाद दिनुपर्छ । जसलाई हामीले बाटोमा छोड्यौँ, सम्भव भए हात समातेर अघि बढाउनुपर्छ । 

किनकि जीवनको अर्थ केवल आफू माथि चढ्नु होइन आफू चढ्दा अरूलाई कुल्चिन नदिनु पनि हो । ‎‎अन्ततः मानिसले आफ्नो जीवनको मूल्य उसले कति कमायो भन्नेबाट होइन, उसले कति बाँड्यो भन्नेबाट बुझ्नुपर्छ । उसले कति घर बनायो भन्नेबाट होइन, कति मनमा घर बनायो भन्नेबाट सम्झिनुपर्छ । उसले कति मानिसलाई आफ्नो अधीनमा राख्यो भन्नेबाट होइन, कति मानिसलाई सुरक्षित र सम्मानित महसुस गरायो भन्नेबाट मूल्याङ्कन हुनुपर्छ । ‎हामी सबैको अन्तिम गन्तव्य एउटै हो । बाटो फरक होला, गति फरक होला र साथमा भएका मानिसहरू फरक होलान्, तर अन्तिम विश्रामस्थलले कसैलाई विशेष सुविधा दिँदैन ।

त्यहाँ पदको परिचयपत्र चल्दैन, धनको चेक चल्दैन र पहुँचको फोन चल्दैन । त्यहाँ केवल जीवनको सत्य उभिन्छ जति बाँचेका थियौँ, त्यति नै बाँचेका थियौँ जति प्रेम गरेका थियौँ, त्यति नै प्रेम गरेका थियौँÙ जति असल भएका थियौँ, त्यति नै असल भएका थियौँ । ‎त्यसैले आजैदेखि केही कुरा सरल बनाऔँ । मनमा रिस छ भने सकेसम्म छिटो हटाऔँ । माफी माग्नुपर्ने छ भने ढिला नगरौँ । आमाबाबुलाई फोन गर्नुपर्ने छ भने भोलि नभनौँ । साथीलाई सम्झनुभएको छ भने सन्देश पठाऔँ । 

कसैको दुःख थाहा छ भने केही चाहियो भने भन्नू मात्र नभनी सकेको सहयोग गरौँ । किनकि जीवन अनिश्चित छ, तर प्रेम व्यक्त गर्ने अवसर सधैँ दोहोरिँदैन । ‎हामीले सोचेजस्तो भोलि सधैँ आउँदैन । कतिपय भेटहरू अन्तिम भेट हुन्छन्, तर हामीलाई थाहा हुँदैन । कतिपय कुराकानी अन्तिम कुराकानी हुन्छन्, तर हामी सामान्य रूपमा बिदा हुन्छौँ । कतिपय मानिसहरू हाम्रो जीवनबाट चुपचाप हराउँछन्, र हामी उनीहरूलाई सम्झँदा मात्र बुझ्छौँ उनीहरू हुँदा हामीले उनीहरूको मूल्य कति कम बुझेका रहेछौँ । ‎त्यसैले जीवनलाई पछि सारेर नबाँचौँ । 

खुसी हुनका लागि सबै समस्या समाधान हुनुपर्छ भन्ने छैन । शान्त हुनका लागि सबै मानिसले हामीलाई बुझ्नुपर्छ भन्ने छैन । सन्तुष्ट हुनका लागि संसारले हामीलाई स्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने छैन । कहिलेकाहीँ आफूले आफूलाई स्वीकार गर्नु, आफ्नो सीमालाई बुझ्नु र आजको दिनलाई इमानदारीपूर्वक बाँच्नु नै पर्याप्त हुन्छ । ‎खाने भातै हो, त्यसैले भोकालाई भात बाँडौँ । सुत्ने खाटै हो, त्यसैले थाकेकालाई विश्रामको ठाउँ दिऔँ । जाने घाटै हा, त्यसैले अन्तिम यात्राअघि सकेसम्म कसैको बाटो नछेकौँ, कसैको मन नतोडौँ र कसैको जीवनलाई अनावश्यक भारी नबनाऔँ ।
‎
‎हामी यहाँ सधैँका लागि आएका होइनौँ । हामी केही समयका पाहुना हौँ । पाहुनाले घर आफ्नो हो भनेर भित्तामा नाम लेखेर बस्दैन उसले घरलाई सफा राख्छ, घरधनीलाई सम्मान गर्छ र जाने बेला केही राम्रो सम्झना छोडेर जान्छ । जीवन पनि त्यस्तै हो । हामीले संसारलाई आफ्नो सम्पत्ति ठान्नुको सट्टा आफूलाई संसारको जिम्मेवार पाहुना सम्झन सक्यौँ भने धेरै दुःख, हिंसा र अहंकार आफैँ घट्नेछन् । ‎अन्त्यमा, मानिसले जित्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो युद्ध अरूसँग होइन, आफ्नै अहंकारसँग हो । पार गर्नुपर्ने सबैभन्दा कठिन दूरी बाहिरी संसारको होइन, आफ्नै मनको हो । 

कमाउनुपर्ने सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति पैसा होइन, विश्वास हो । बचाउनुपर्ने सबैभन्दा ठूलो कुरा प्रतिष्ठा होइन, मानवता हो । ‎किनकि जब अन्तिम साँझ आउँछ, जब शरीर थाकेर विश्राम खोज्छ र वरिपरिका आवाजहरू बिस्तारै टाढा जान्छन्, तब मानिसले आफ्नो जीवनको सबैभन्दा साँचो प्रश्न सुन्छ तिमीले के जम्मा ग¥यौ ? त्यस बेला उत्तरमा महल, गाडी, पद र पैसा देखाउन सकिँदैन । देखाउन सकिनेछ त केवल कसैको आँखामा आएको खुसी, कसैको दुःखमा दिएको साथ, कसैको अँध्यारोमा बालिदिएको सानो उज्यालो र कसैको स्मृतिमा बाँकी रहेको आफ्नो असल छवि ।
‎
‎अहो आखिर जीवन के रहेछ र ? ‎मुट्ठीभर समय, केही सास, केही सम्बन्ध, केही आँसु, केही हाँसो र अनगिन्ती भ्रम । ‎तर यही छोटो यात्रामा मानिसले यदि प्रेम गर्न, क्षमा गर्न, बाँड्न, झुक्न र आफूभन्दा बाहिरको संसार देख्न सिक्यो भने उसको जीवन व्यर्थ हुँदैन । ‎नत्र त खाने भातै हो, सुत्ने खाटै हो अनि जाने घाटै हो । ‎बाँकी सबै क्षणिक आवाज, क्षणिक भीड, क्षणिक ताली र क्षणिक भ्रम मात्र हुन ।  ‎अन्ततः हामी सबैले यहीँ छोडेर जानेछौँ । आफ्नो नाम, आफ्नो पद, आफ्नो धन, आफ्नो अहंकार र आफ्नो मेरो भन्ने सम्पूर्ण दाबी । ‎सँगै जानेछ त केवल हाम्रो कर्मको छाया र मानिसहरूको मनमा बाँकी रहेको हाम्रो सम्झना ।
‎
‎त्यसैले आजै निर्णय गरौँ, ठूलो देखिनुभन्दा असल बन्नेछौँ । धेरै जम्मा गर्नुभन्दा धेरै बाँड्नेछौँ । अरूलाई जित्नुभन्दा आफूलाई सुधार्नेछौँ । शक्ति पाएर झुक्न बिर्सनेछैनौँ । सफलता पाएर सुरुवात बिर्सनेछैनौँ । र जीवनको अन्तिम घडीमा पछुताउन नपरोस् भनेर आजका दिनहरूलाई प्रेम, करुणा र इमानदारीले भरिनेछौँ । किनकि अन्त्यमा मानिससँग रहने कुरा धेरै हुँदैन । ‎खाने भातै हो, ‎सुत्ने खाटै हो ‎अनि जाने घाटै हो ।